 |
 |
Тунгалаг тамир |
|||
Тунгалаг тамир
I
Олноо єргєгдсєний дєтгєєр оны зуны эхэн сарын нэгэн єдєр Их тамирын хойгуур гарсан замаар гуч орчим насны хар хїн нилээд ачаатай морин тэрэг хєтлєєд явж байв. Нар салхинд гандаж, хир хєлсєнд нэвтэрч урагдсан дээлээ есєн єнгийн юмаар нєхсєн болохоор ямар эдээр хийсэн нь мэдэгдэх аргагїй ажээ. Ханхар дєрвєлжин мєрєндєє утаа болсон цахиур буу хєндлєн їїрч, даахирсан бїдїїн хар гэзгээ дарайсан хуучин хєх ямбуу алчуураар шуужээ. Шороонд буурал болсон єтгєн хар хємсгєн доорхи том гэгчийн дїрлэгэр нїд нь удаан цавчилж, хєлс дааварласан хїрэн нїїрэнд нь урт замын алжаал илэрч, гїн бодолд автагдан хїрлийхийг харвал ядарсан буюу уурласан алин болох нь мэдэгдэмгїй ажээ. Энэ хїн дахин дахин эргэж харан, заримдаа зогсон, ачаагаа засан явсаар оройн нар уулын толгой шїргэх їед замаас гарч голын эрэг чиглэв. Ингээд ногоон зїлгэн дээр очоод буугаа эвтэйхэн гэгч нь авч шийрлэн тавиад, тэрãээ буулгаж, морио чєдєрлєн тавив. Тэрэгнийхээ сїїдэрт тавтай завилан суугаад єврєєсєє мод толгой гаргаж тамхиа татаж утаагий нь алгуурхан їлээн гаргах зуур ногооны їзїїр имрэн оролдоно. Энэ хїнийг Эрдэнэ гэдэг. Засагт ханы хошууны Олгонууд отгийн хїн. Уулаас эцгээс ах дїї хоёул бєгєєд багадаа єнчрєн айл дамжин зарагдаж бор хоног єнгєрїїлэн явжээ. Дїї нь Тємєр гэгч хїн бий. Арван зургаан насандаа шилийн сайн эрчїїдтэй нийлж удалгїй эрмэг зориг, эр чадал ухаан санаагаар гайхагдсан «Засагт ханы цахиур Тємєр» гэж алдаршин халх дєрвєн аймаг, шавь тавд домог мэт яригддаг болжээ. Єнєєгєєс гурван жилийн ємнє Тємєр ахындаа гїн шєнє їл таних хоёр хїний хамт ирж уулзаад їр шєнє салахын їед явжээ. Тэгэхдээ цоохор ембїї, оросын цагаан хааны цєлхєєв гучаадын хамт єгчээ. Тїїнээс хойш ах дїї хоёр óчраагїй зєвхєн л сургаар амьд мэндээ мэдэлцэж байжээ. Харин сїїлийн жил гаруйн дотор Эрдэнэ дїїгийнхээ тухай ямар ч сураг сонссонгїй.
Эрдэнийн єєрийн нь хувьд гэвэл багадаа Доной тайжийн хонь хариулж, хурдан морий нь унаж байхдаа хїї Чулууны нь бичиг заалгахын далимаар бичиг сурч, уулаас ухаан сэргэлэн болохоор «Оюун тїлхїїр», «Цаасан шувуу», «Гурван улсын бичиг», «Алтан товч»-оос эхлэн олдсон юм бїхнийг уншин гуйсан хїнд єргєдєл, захиа бичиж удалгїй «Бичээч Эрдэнэ» гэж нутагтаа алдаршжээ.
Арван найман насандаа нутгийн Долгор гэдэг бїсгїйтэй дэр нийлїїлэн гэр барьж амьдрав. Бас арваад сарлаг, хоёр гурван унах морь, хэдэн хоньтой болжээ. Эрдэнэ бусад хїн шиг зовохдоо зовæ, єлсєхдєє єлсєж, баярлахдаа баярлаад, хорсохдоо хорсоод амьдарч болох байжээ. Гэтэл шинээр ширээ залгасан засаг хаан Гомбожавын зан авир ширїїн, ард олныг зовоох нь хир хэмжээнээс хэтрэхэд чуулган дарга, монгол манж зургааныг дамжин заргалдав.
Гэвч ноёнтой єшєєтэй бол хонгогїй, нохойтой єшєєтэй бол хормойгїй гэдэг дэмий їг биш болохоор Гомбожав хошууны хєрєнгєєр хєлєє хїрэх газар бїхэнд хээл хахууль цутгаж байгаад эзэн ноёнтойгоо харгалдсан тэрсїїд албатыг Улиастайн бат гїнд орхив. Тэнд їс, бєєсєндєє баригдан жил гаруй болж байтал монгол улс манжаас тусгаарлан богд Жавзандамба хутагт тєр шашныг хослуулан баригч нарангэрэлт тїмэн наст эзэн болоод єршєєл тїгээж Эрдэнэ гяндангаас гарчээ. Бат гїнд сууж байхдаа дїїтэй нь хамт Говь мэргэн Вангийн ноён сїргээс таслан хєєж, Цэцэн Сартуулын хошуунд дамжуулж байсан нэг эртэй дайралдаж Тємєрийн тухай єдий тєдий домог шиг яриа сонсжээ.
«Морины сайныг харуут таньдаг, санаа нь сїї шиг чадал нь хархул шиг эр дээ. Äолоо хоногийн єлийг дуулж байгаад давдаг хїн, далан єртєє газрыг дєрєєн дээрээ туулдаг эр» гэх зэргээр Тємєрийг шагшин магтжээ.
Эрдэнийг нутагтаа очиход нь хорссон хааны хавчлага байж суухûí аргагїй áîëîход нь албан татвар, аль нэгд єчїїхэн хєрєнгє хамж єгєєд ганц морин тэргэнд юмаа ачиж Богдод мєргєхєєр эхнэр хїїхдээ дагуулан хїрээний зїг зам хєєжээ.
Эрдэнэ тамхиа хэд дахин шунаг сороод, ирсэн зам руугаа харлаа. Тэртээ хєтлийн наад руу орсон замаар хїїхэд эхнэр хоёр нь гэлдрэн алхсаар ирж явааг хараад, мод толгойгоо галтай нь тїрийлэн босож ачаагаа буулган яг л дээл шиг нь тїмэн нєхєєс болж утаанд шарлан дарайсан жижиг майхнаа босгоод аргал хормойлж тїїн, гурван том чулуу тулан галлаж цай чанав.
Жалавчин тогоотой цай цайран буцлах їед эхнэр хїїхэд нь ч ирлээ. Долгор замдаа тїїсэн аргалаа асгаж хормойгоо сэгсрээд хєлєє жийн суув. Алсын аян, замын шороо, хурц наранд борлосон энэ эмэгтэйн царайíд алжаалын тэмдэг тодорхой авч эхийнхээ дууг сонссон ботгоны нїд шиг тормолзсон болох хар нїдэнд нь залуугийн гал, хєдєє талын бїсгїйн гоо жавхлан тодорхой ажээ.
- Хїї маань явж єгдєггїй шїї гээд инээмсэглэхэд нь жигдхэн бєгєєд дун цагаан шїд яралзав.
- Чи минь амарч їз. Би домбоо зайлаад цайгаа уудалж орхиё гээд Эрдэнэ тэргэн дээлээс гуулин домбо аваад жаргаж байгаа нарны гэрэлд гялтганан мяралзах голын зїг явлаа.
Доторхîо огт нуухгїй гэсэн мэт тунгалаг голын эргэн дээр явган суугаад домбоо зайлах зуур «Ус харсан хїн уйддаггїй» гэж сонссон нь Эрдэнийн сэтгэлд орж нїїрээ угаагаад дотоод хормойгоороо арчив. Босож шууд явсаар галын дэргэд ирээд оволзон буцалж байгаа цайнаас жижиг тємєр шанагаар хутгаж «Тайшир хан минь» гэж шивэгнэн баруун зїг єргєснєє дахин хутгалж «Хангай дэлхий минь» гээд ємнєх тїнхгэр ногоон уул єєд єргєв.
Хол замд ядарсан гурван хїн ногоон зїлгэн дээр чандмалан суугаад їнэр нь ханхалсан замбай аяга дїїрэн зуурч бєєрєнхийлєн базаж хормой дээрээ тавиад аягандаа хар цай дїїргэж аваад идэж ууж байхдаа хорвоогийн бїх зовлонг умартаж, єнгєрсєн ирээдїйн гунигт явдлын тухай огтхон ч бодолгїй хєгжилдєн инээлдэж, хєхрєлдєн ярилцав.
- Ааваа, Богдын хїрээ хэзээ орох вэ? гэж Батын асуухад Эрдэнэ зажилж байсан гурилаа залгиж, хойноос нь цайгаа балгаснаа
- Удахгїй. Харин чи єнєєдрийнх шигээ хашигнаад байвал хїрээ улам холдоно шїї гэлээ.
- Би явъя гээд л байхад энэ хєл чинь ядраад болохгїй юм гэж Бат гомдолтой хэлэхэд эцэг эх хоёр нь хїїгээ єхєєрдєн инээв.
- Баруун гарт єнгєрдєг том чулуу, нєгєє Тайхар чулуу гэдэг мєн її? ãэж Долгор асуув.
- Мєн. Аварга эд шїї.
Эгийн давааны цаана байдаг могойн зам гэгч харагдсанаас эхлэн Тайхар чулууны тухай домгийг эхнэр, хїїхдэдээ Эрдэнэ ярьж єгсєн билээ. Ãайхамшигт гэгээний ид шидэнд биширсэн Долгор тэр мундаг чулууны хойгоор гарахдаа гурван халуун амиа даатган хэдэн удаа сунаж мєргєжээ.
- Ээжээ, та хэнд мєргєж байгаа юм бэ? ãэж дэргэд нь зогсож байсан Бат асуув.
- Зая гэгээнд мєргєж байна хїї минь гэж эх нь шивэгнэн хариулав
- Юу гэж мєргєж байгаа юм бэ?
- Бид гуравд буян заяа хайрлаач гэж мєргєж байна ээж нь
- Надад мєсєн чихэр гуйгаарай ээжээ
- Ìèíèé õ¿¿ ººðºº ìºðãº
Áàò cºõðºí ñóóæ õýä äàõèí ìºðãºõ人 àìàíäàà «Ãýãýýí ìèíü íàäàä ìºñºí ÷èõýð õàéðëàà÷» ãýæ òîðæèãíóóëëàà.
ªíãºðñºí æèë Äîíîé òàéæèéí õóðäàí õýýðèéã íààäàìä óíàæ ò¿ð¿¿ëýýä èðýõýä íü òàéæèéí àâãàé æèæèãõýí ìºñºí ÷èõýð ºã÷ýý. Ò¿¿íýýñ õîéø åðòºíöèéí õàìãèéí ñàéõàí þì áîë ìºñºí ÷èõýð ãýæ Áàò áîääîã áîëñîí àæýý.
Èíãýæ ýõ õ¿¿ õî¸ð òàëûí äóíä áàéãàëèéí ãàéõàìøèãò õ¿÷ýýð ñ¿íäýðëýí áîññîí Òàéõàð ÷óëóóã áèøðýí ºíãºðñºí þì.
- Ààâ àà, òà òýð ÷óëóóã îðõèìæîîðîî îîñîðëîæ ¿¿ðýýä ÿâæ ÷àäàõ óó? ãýæ Áàòûí àñóóõàä ýöýã íü ºõººðäºí èíýýìñýãëýñíýý òîëãîéã íü èëæ:
- Ààâ íü òºðèéí õàð õ¿í áîëîõîîð îðõèìæ áàéõã¿é. Áàñ òýãýýä Çàÿ áàíäèä øèã òèéì èä øèä ÷ áàéõã¿é ãýëýý.
Áàò áîäîëõèéëýí áààõàí ñóóñíàà «Ààâ àà èä øèä ãýæ þó áàéäàã þì áý?» ãýæ àñóóãààä ýöãèéíõýý í¿¿ð ð¿¿ í¿äýý öàâ÷ëàí õàðëàà.
- Èä øèä ãýæ ¿¿? ¿ëýìæ ÷àäàëòàé þì áàéäàã. Èä øèäòýé õ¿í áîë ãýýä í¿äýý àíüñíàà èíãýõ çóóð ë áèä ãóðâûã Áîãäûí õ¿ðýý õ¿ðãýæ îðõèíî ãýæ Ýðäýíý õýëýâ.
- Òà èä øèäòýé áîëîõã¿é ÿàñàí þì áý? Èä øèäòýéñýí áîë ÿäðàõã¿é í¿äýý èíãýýä ë ãýýä Áàò í¿äýý òàñ àíüæ ¿íýõýýð íèñýæ ÿâàà þì øèã ãàðàà ñàðâàëçóóëàí õýñýã áàéñíàà õºë ÿäðàõã¿é õ¿ðýý îð÷èõíî ø¿¿ äýý. Òèéì ýý ýýæ ýý ãýýä ãîìäîëòîé èíýýìñýãëýâ.
- Ààâä íü çàâ áîëîîã¿é þì ãýýä Ýðäýíý õ¿¿ãèéíõýý íàð òîîñ ¿íýðòñýí òîëãîéã ¿íñýâ.
Áàò áàéí áàéí «ÿàãààä?» ãýæ àñóóãààä ýöýã ýõ íü õ¿¿ãèéíõýý ãýíýí öàãààí ÿðèàíä áàÿñàí èíýýæ óòàà áîëñîí óðàíõàé ìàéõíû äýðãýäýýñ áàÿð öýíãýëèéí õºãæèëòýé äóó öóóðèàòàí, øóóãèàí óðñàæ áàéãàà Òàìèðûí ãîëûí ÷èìýýíä º÷¿¿õýí ÷ ãýñýí õàíäèâ áîëæ áàéâ. Õ¿í æàðãàëûí òºëºº òºðäºã áîëîõîîð ÿìàð ÷ õýö¿¿ áýðõ àìüäðàë ãàøóóí çîâëîí, áàÿñàõ ñýòãýë, æàðãàëûí ýðìýëçëèéã íü øèðãýýí õàòààæ ÷àääàãã¿é. Ýíý ÷ ó÷ðààñ õàòóó àìüäðàë, í¿ñýð çàì, ýíý ãóðâûí áàÿñàí öýíãýõ ñýòãýë, õîìñ õ¿íñýý èäýýä çàëóóãèéí öàã, õàéðûí ãàëààð ÿäðàëàà óìàðòàí àìàð÷ áàéõàä íü îðãèëîí ãàðàõ áÿöõàí çîâëîí àâ÷èð÷ ºãºõèéã ìýäýõã¿é ä¿íãýð ä¿íãýð ÿðèëöàí õºãæèæ áàéòàë ¿äøèéí á¿ðýíõèé äóóñàæ ¿íýãýí õàðàíõóé ýõëýõýä òýíãýðò ò¿ã ò¿ìýí îä ãÿëàëçàí, Òàìèðûí õºíäèé äàãàæ ÿðóóõàí ¿íýð àíõèëñàí ñýð¿¿í ñàëõè ñýâýëçýíý.
Ýðäýíý ìîðèî àâ÷èð÷, óðò äýýñýýð àðãàìæààä íóòãèéí ç¿ã õàðæ çîãññîíîî: «Òàéøèð õàí ìèíü, Òàðëàí õàéðõàí ìèíü, Àòàà òàâàí òýíãýð ìèíü, à÷èò Ãîìáî ìèíü» ãýæ àëãàà ýëãýíäýý õàâñðàí øèâãýíýí çàëáèðààä ìàéõàíäàà îðæ óäàëã¿é ãóðâàí öàãàà÷èí ã¿í íîéðîíäîî öîõèãäîí óíòæýý.
¯¿ð øºíèéí çàâñðààð Ýðäýíý áîñîæ, äýýëýý íºìãºí íºìºð÷ ãàðààä õàðâàë àðãàìæààòàé ìîðèî àëãà áîëñîí áàéõàä ã¿éí î÷âîë ÷ºäºð íü àðãàìæààòàéãàà áàéâ. Ýðäýíý öààø õàðàõ ãýòýë ºìíºõ õàð óóë òîìîðñîîð îéðòîîä èðýõ øèã áîëîõîä ãýäðýãýý õî¸ð àëõàâ. Õýñýã ãºëðºí çîãññîíîî õ¿íäýýð øàðõàäñàí õ¿í ýöñèéí õ¿÷ýý øàâõàí àëõàæ áàéãàà þì øèã õýä àëõàæ õàð ÷èéãýíä íýâò íîðñîí ãóðàìñàí ÷ºäðèéã àòãàæ, òýðòýý áàðóóíàà áàðààíòàí õàðàãäàõ óóëñûí äýýã¿¿ð øèðòýí «Òàéøèð õàí ìèíü, Àòàà òàâàí òýíãýð ìèíü, Ãîìáî ìèíü õàðàõã¿é ÿàãààâ äýý» ãýæ øèâýãíýâ.
Ýðäýíèéã áîñîîä ãàðàõàä ñýðñýí Äîëãîð îðæ èðýõýä íü ºíäèéæ:
- Òýíãýð ñàéõàí áàéíà óó? ãýæ àñóóâ.
Ýðäýíý ìàéõíû ¿¿äýíä äóóã¿é çîãñîæ áàéñíàà àðãàìæ, ÷ºä𺺠ìàéõíû õàÿà ðóó øèäýæ «õóëãàé àâààä ÿâ÷èõæýý» ãýæ õýëýâ.
— Þó. Ìîðèéã ìèíü óó? ãýæ õàøãèðààä Äîëãîð áîñîí õàðàéâ.
— Òèéì ãýýä Ýðäýíý äýâñýæ óíòñàí ºíãºã¿é ãóäñàí äýýðýý ñóóâ.
— Îäîî ÿàäàã áèëýý. Õ¿íèé ãàçàð ã¿íèé íóòàãò ãàõàé ÿâãàí õàà÷èõ áèëýý õýìýýí Äîëãîð óéëàõàä íóëèìñ õàöðûã íü äàãàí óðñàâ.
Ýíý ìàéõàíä îðñîí çîâëîí íàäàä ïàäã¿é ãýñýí þì øèã Òàìèðûí ãîë æèãäõýí øóóãèæ, äîðíî ç¿ãýýñ óëàì òîäîð÷ áàéãàà ¿¿ðèéí ãýãýý íîéðññîí åðòºíöºä øèíý ºäºð ìýíäýëñíèéã áàÿðòàé òóíõàãëàæ áàéâ.
-- Óéëààä þó õèéõýâ äýý, õýðýãã¿é... çà äàà ãýýä Äîëãîð ðóó õàðæ èíýýìñýãëýõ ãýýä ÷àäñàíã¿é. Àì íü ìóðèëçàí ºòãºí õàð õºìñºã íü òàòàëäñàíàà ìîä òîëãîéãîî àâ÷ òàìõè íýðýýä õýä äàõèí óãñàð÷ òàòëàà.
«Îäîî ÿàõ âý» ãýäýã ìóõàð ñîõîð àñóóäàë Ýðäýíèéí ñýòãýëä îðæ õîîëîéä íü òýýãëýí í¿ä íü áàéí áàéí õàðàíõóéëæ áàéâ. Òýãýýä óéëæ áàéãàà Äîëãîð ðóó í¿äíèé áóëàíãààð õàðñíàà á¿ñýý á¿ñëýýä, äàõèí ýíäýýñ áîñîõã¿é ãýñýí áîëîëòîé òàâòàé çàâèëæ ñóóâ.
-- Çà õºº ÿâãàðñàí áîëîõîîñ ¿õñýí áèø. Öàé ÷àíàæ óóöãààÿ. Àìüä õ¿í àðãàòàé, àðãàëûí ãàë öîãòîé äîî ãýæ çóóñàí ø¿äíèéõýý çàâñðààð øèâýãíýí õýëýâ.
Ýðäýíèéí øàíàà çàíãèðàí òàâèð÷, í¿ä íü ºìíºõ ãàçðààñ ñàëàëã¿é øèðòýí, ¿å ¿å õàìàð àìààð íü öýíõýð óòàà áóðãèëàí áàéõàä Äîëãîð õýä äàõèí þì õýëýõ ãýñíýý áîëüæ ãàäàãø ãàðëàà.
Äîðíîä óóëûí îðîéãîîñ öàöàð÷ áàéãàà íàðíû ãýðýëä èâãýýãäñýí Òàìèðûí õºíäèéí Ẻí Ẻí ãÿëàëçñàí õàð òîëáî íàìðûí õàìõóóë øèã ºíõðºí òîãëîæ áàéâ.
Ãàë ò¿ëæ áàéõäàà Äîëãîð «Ãîìáî ìèíü, Òàéøèð ìèíü» ãýæ äàõèí äàõèí øèâýãíýâ÷ «Ãîìáî, Òàéøèð» õî¸ðîîñ ÷óõàì þóã ãóéæ áàéãààãàà ººðºº ìýäýõã¿é áàéëàà. |
|||
 |
 |